Search This Blog

August 13, 2015

MODEL VILLAGE (KHAW ENTAWN TUR) SANSAAD ADARS GRAM YOJANA (SAGY)



Kan Prime Minister zahawm tak Pu Narendra Modi khan ‘ram ropui siam tur chuan Thingtlang atanga kan tan a ngai a ni..’ a ti a. Pu Mahatma Gandhi pawh khan ‘Thingtlang khuaten hma an sawn loh chuan India ram hi a ropui thei tak tak ngai lovang’ a lo ti bawk a. Hmasawn tur chuan hmasawn tawh sa entawna ke pen a tul a, chutianga entawn tur khaw siam (Model Village) chu Sansaad Adarsh Gram Yajona(SAGY) an tih chu a ni.

Model Village” hi 18th Century laia Landowners leh Industrialist hoten an hnathawhna tur bul hnaiah din an intihmuh a. Khawvelah hian ziaka hmuh theih chinah Modern Model Village hmasa ber nia ngaih chu Nuneham Courtenay khua niin, England a Oxford khaw bul lawka awm a ni a, 1764 khan Courtenay chhungkuain Industry Model Village atan an lo din tawh a.

‘Hmasawnna’ (Development) kan han tih mai hi ‘thil inthlakthleng (change)’ leh ‘thil thang (growth)’ ten an siam a ni a. ‘Change’ ringawt emaw ‘Growth’ ringawt emaw hian Development a thlen thei lo. An pahniha an kal rual a ngai a ni.

Ram inrelbawlhnaah hian Hmasawnna thlen theitu thil pathum a awm a. Chungte chu Mipui, Sorkar Hnathawk leh Sorkar te hi an ni a. Sorkar tha nge pawimawh mipui tha tihah hian inhnial theih tak a niawm e.  Ngaihdan tlanglawnah chuan Sorkar tha chuan a hnathawkte hmangin mipui a hruai tha tura ngaih a ni a. Mahse, India rama Model Village kan neih hote hi en ila, Sorkar tha aimahin Mipui tha hian kawngro a su zawk a ang.

SAGY hian mipui ten ram hmasawnna tura tha an thawh kawngah a theih chin chinah sorkar lo tan ve a tum a. Sorkar lo tan vena lai tur Thingtlang khua te chu kum 2016 chhung ngeiin kan M.P leh M.L.A ten an bial theuhvah tanin, kum 3 hnuah chuan khaw 2 aia tam khuh chhuah theih beisei a ni.

SAGY hian khuaa cheng mipuite hriselna te, faina te, thianghlimna te, thing hlim tur phun belh te leh mipuite inngeih tlang taka khawsak theih  te hi a ngai pawimawh a. Chung thil thlentir tur chuan mipuite tha thawh leh sorkar tanpuina awm theih te sawrkhawm (converge) a tum a ni. India hnampa, Pu Mahatma Gandhi an ‘Gram Swaraj’(khawtin mahni kea dinga, intodelh) a sawi fo thin kha hlenchhuahna tur a ni a; chungte chu Mahni hnam chawisanna te, Hnam hmangaihna te, midangte nena inzahtawna khawsak ho te, mahni inrintawkna neih te, khawtlang hmasawnna ruhrel siam te, nitina kan khawsakna tura pawimawh thil hrang hrang thawk chhuak a neih te hi a ni.

Report hriat theih chinah, India ramah hian Lok Sabha M.P 543 kan nei mek a, chung zinga mi 483 te chuan an Model Village tur khua an thlang tawh a, mi 60 erawh chuan an la thlang fel lo. West Bengal hian MP 42 an nei a, chung zinga M.P 39 chuan an la thlang fel lo. Anni bakah hian N.Delhi hian hian MP 7 an nei a, an la thlang lo vek a, a chhan chu Village an neih loh vang a nih hmel ! Andra Pradesh M.P 25 zinga M.P 3 pawhin an la thlanglo.

Rajya Sabha ah hian M.P hi Nominated member mi 12 tiamin, mi 246 kan nei a, chung zinga mi 71 zet chuan an la thlang lova. An zingah West Bengal hian MP 7 neiin an zavaiin an la thlang lo vek a, N.E hovah chuan Nagaland hian MP 1 an nei naa, an la thlang lo ve tlat. Mahni biala Thingtlang khaw awmlohnaah chuan an bial nilova mi an thlang tur a ni a; mahni pianna khua thlan loh bawk tur a ni.

Tarlan fo tawh angin Mizoram ah hian kan M.P zahawm tak ten Khawlailung leh Chhiahtlang khua te chu Model Village atan an thlang a. Mizoram hi India ramah chuan SAGY Guideline in a sawi anga titha ber pawl niin, Baseline survey nei zo hmasa ber kan ni a. Heta tana thawktu State lama kan hotute leh District lama kan hotute an fakawm tak zet a ni.

India rama SAGY Nodal Ministry chu Ministry of Rural Development a ni a, Mizoramah chuan Rural Development Department chu Nodal Department a ni.

SAGY kalpuina turah hian Prime Minister duhdan angin Centrally Sponsored Schemes (CSS) 31 te chu converge pui tur a ni a. Heng bakah hian sorkar laipui chuan State sorkar hotute chu an State Schemes neih te chu SAGY puanna khua te duhsak bik turin a hriattir bawk a ni.

Model Village han tih hian tute emaw hi chuan Step rem te, Lungrem te, hall tha neih te, Field tha neih te, In tha tak tak ding khup tur te, hun reilotea Intodelh vek tur leh thildang eng engemaw kan mitthla nghal mai thin a ni mai thei. Hmun thenkhatah chuan kan M.L.A zahawm tak te lu tihaiin, Model Village nih inchuhna boruak te a awm a ni mai thei. Hei hi Model Village awmzia kan hriat chian loh vang a ni mai thei. India rama kan Model Village ni mek te hi han en ila :-
1)        Mawlynnong – Asia rama khaw fai bera inchhal, Chinai leh Meizial bung awmlohna, Meghalaya State a mi te,
2)        Punsari – Modern Wi Fi system, CCTV, AC Classroom in a thuam khua, NRI hovin an development mek khua, khawlaia Internet a thlawna hman theihna Gujarat state a mi te
3)        Hiware Bazar – Vantlang rorel inkhawm in thutlukna an siam hmanga an V/C ten khawtlang an kaihhruai avanga khaw hmasawn ta, Maharastra state a mi te,
4)        Dhainai – Khaw inlungrual leh pawnlam atanga tanpuina tlem dawnga Solar Power system hmanga an khua tieng a, energy-independent inti ngam khua, Bihar a mi te,
5)        Chappar – Haryana thingtlang khaw pakhat, mipa aia hmeichhe punna san tial tialna hmun te,
6)        Kokrebellur – Sava te khawpui an tih mai, Karnataka khuaa Sava Humhalh khua te
7)        Ballia – Uttar Pradesh thingtlang khuaa Tui in tlak tawh loh tifaia an chhawr tangkaina hmun te
8)        Pothanikkad – Ziak leh chhiar thiam vekna khua Kerala state a mi te leh a dang dang.
9)        Raligan Siddhi – khuarel thilsiam vawnghima, kum 25 lai mai ecosystem vawnghim tura beihna khua, khaw intodelh, Maharastra state a mite hi kan tarlan duh tlem te zing a mi a ni.

A chunga kan tarlan tak ang hian State danga an Model Village neih mek te hi han en ila, tupa ngaihdan emaw chuan a ropui falua lo mai thei. Amaherawhchu, hetiang ni tura an khawtlang tangrualin an beihna te hriatsak chuan thil ropui tak a ni a, harsa takin hetiang ni tur hian inpekna nen an bei a ni tih hriatpui chuan an ngaihsanawm hle a ni.


Khaw pakhat emaw, mi pakhat emaw hian thil zawng zawng a nei kim vek thei lova. A neih chu a hman/chhawr tangkai thiam a, midang tana chhawr tangkai tura a inpekna kha a ropui a, hlutsak fo tur a ni a. Hnahlan leh a chhehvelah chuan Grape a tha duh, an ching a, mi tam takin eizawn nan an hmang a. Model Village a ni a. Chutiang bawkin, Sihphir chu Iskut-ah an hausa a, mi tam takin eizawn nan an hmang a, Iskut Model Village a ni mai a ni.

Model Village nih hi thil harsa tak, a remhria leh inpe tan erawh chuan thil harsa lo tak anih theih a ni. Khawtin hi Model Village kan ni thei vek a, kan inhre lo palh thei a; chumi zawn chhuah chu mi thiam bik ten Participatory Rural Appraisal (PRA) hmangin Model Village tura puan khuaah an neihpui mek a, heta tang hian an khuaa hmasawnna tura an mamawh ber an hmuchhuak theih dawn a ni.

Mizoram bik atana a hlawhchham theihna tur :-
1)            Model Village nih kan tum dan a dik lo : Thil pakhat, kan tih than leh kan hmelhriat sa hmanga hmasawn kan tum tur a ni a. Tun dinhmuna Model Village nih kan tum dan chu engkim hnianghnara chen vek kan tum emaw tih mai tur a ni. Zial zu awmlohna Model Village te, Naupang sikul kal vekna Model Village te, Nungcha Humhalhna Model Village  leh a dang te hi nih tum hmasa ila chumi kan nih hnuah a dangah kan pakai leh zel thei ang.
2)            Mipui rilru sukthlek tam zawk hi a dik lo : Dawn tumna rilru pu kan tam a, SAGY in a tum chu Dawn lam nilovin, pek chhuah lam a ni. Chuvangin, Mizoram a khaw tam tak hi chuan an hlawhchhampui thei ang.
3)            Kan hruaitute min hrilh dan a dik lo : SAGY hi Yojana (scheme) tih hming a put avang hian a hranpa Scheme pawisa lo kal mai tur anga ngaih theihin mipuite zirtir an ni fo thin. A hranpaa Fund lo kal tur nilovin, Central leh State Schemes te hmanga tanghova hmalakna tur a ni. Chutiang a awm mai lohnaah chuan MP/MLA ten an Fund chu bul tan nan an thehchhuah thin tur a ni.
4)            Coordination a awm tha thei lo : Convergence (schemes hrang hranga fund lo kal te tih tur chin inbithliah sak a, hmalak ho) tur a ni a. Thil harsa tak a ni. Department hrang hrangin pawisa hman dan tur kaihhruaina hranpa an nei vek a. Scheme thenkhat chu kum 2-3 kalta pawisa hman dan tur tihfel vek tawh te an ni a, hmalak a harsa hle ang. Hetiang deuhva Scheme pakhat chu kum 5 vel kalta khan Ministry of Rural Development (MoRD) khuan Bharat Nirman Volunteers (BNV) a din tawh a; duhthusamin kan hlawhtlinpui lo.
5)            Kan PRI system in a zir lo : India ram hmun tam zawkah chuan thuneihna inkhaidiat chhawng 4 an awm a, Village, Block, District leh State. Mizoramah chuan Village atangin State-ah kan direct tawp mai a, hei hian Planning & Implementation–ah nasa takin hmasawnna tur a ti khailak a ni. A hming maia din nilo, sorkar Scheme leh Programme te District level-a lo enkawltu tur District Planning Committee/Board hi kan neih a hun tawh a ni. Decentralization of Power a awm loh chuan Top down method hi Democracy ramah chuan hmasawnna tura karfung pawimawh ber a ni tawh lo. Tin, Khawpui leh Thingtlang inawpna fumfe tak kan kalpui a hun tawh hle a ni. Entirna atan – SAGY hnuaia Self Help Group din tur leh a awmsa chawinung tur hian Chhiahtlang khuaah hian National Rural Livelihood Mission (NRLM) hi kalpui theih a ni lo, a chhan chu Chhiahtlang khua hi Serchhip Town Area a ni a, Census Town Area ni mahse, Town Administration kalpui a ni leh chuang si lo. A buai ta nuaih a ni. SAGY-ah hian District Planning a ngai pawimawh nasa hle si a.
6)            Pawisa a awm lo : SAGY hnuaia Model Village bultanna tur hian a hranpaa pawisa dah a awm hran lova, Scheme hrang hranga pawisa pawtkhawm tura tih a ni a. Tun dinhmunah Scheme hrang hranga pawisa te hi pawhkhawm tur chu sawi loh, thawktute hlawh pawh mumala inpek hleih theih a ni rih si lo. Tih tur (time line) tam tak a tuk a, chungte chu pawisa tel lova tih theih chu tlem te lek a ni a. Vanneithlak takin State Institute of Rural Development (SIRD) Mizoram chuan Capacity building atan Rs. 6.25 lakhs a dawng hlauhva. Serchhip D.C leh Project Director, DRDA ten thahnem ngai takin an staff te an chhawr tangkai thiam a, kalpui hram hram a ni rih mai niin a lang. kan M.P leh MLA ten an fund an thawh theih lova, Central Sorkarin sum emaw a rawn pek loh chuan kalpui zel hleih theih a niin a rinawm loh.


Hlawhchham lo tura rawtna :-
1)            Model Village kan tumna tur hrechiang ila, Model Village la thlang lo kan MLA zahawm tak tak pawhin mipui zirtir uar ila. Bial chhunga khaw hlawhtling sa emaw, hlawhtling awlsam tur sa deuh enin thlang  ila, chumi chu kan Model hun hunah khaw dangah pakai chauh ila.
2)            Mipui sukthlek diklo siamtha turin capacity building lam uar nise. Pawisa tam hi hmasawnna bulthut a nilo tih mipui kan inzir tam a pawimawh a. A bik takin, miretheite tihmasawn tur chuan pawisa pek aiin ngaihsak a, zawimuanga ke pen dan zirtir hi hna pawimawh hmasa ber a ni tih kan inhrilhhriat tam a pawimawh.
3)            Media chhawr tangkai thiam a pawimawh. Tunlai sanah Media Power hi hman thiam a tha hle mai. Chumi tur chuan man tlawm zawk, tha si hmanga thuthar thehdarh uar turin sorkarin tan la se.
4)            State level Empowered Committee, Chief Secretary zahawm tak kaihhruaina hnuaiah hian OSD pakhat (Under Secretary aia hniam lo) dah nise, chu chuan R.D Secretariat nen in thlunzawm reng se, Department hrang hrang be kual zung zung thin se.
5)            Finance Commission leh Administrative Reform Commission lamin rawtna an lo neih fo thin tawh angin, a tak taka thawk tur District Planning Boar/Committee din nise. Board Chairman hi Elected ngei ni thei se, Secretary atan Project Director, DRDA te hi Chief Executive Officer anga designated a, DRDA office hi office atan rin chhunzawm ni ta mai se, senso tlem tein thil kalpui theih anih hmel.
6)            Thingtlang leh Khawpui Inawpna fumfe tak kan din a hun hle mai. Scheme thenkhat, khawpui chhung khuh remlo, khawpui inawpna scheme lamin a khuh leh chuan siloh an awm nual thei dawn a. Chuvangin, ngaih pawimawh theih nise.
7)            Kan MP/MLA zahawm tak ten an Fund tlem azawng chu sihchhuah theih se. Chutih rualin Doner leh NEC lamah emaw NABARD lamah emaw hian Preparatory phase a fund hmuh dan tur hi zawn theih nise.
Rawtna tha zawk leh pawmawm zawk tam tak a awm thei ang a, duh tawk dawn mai ila. Engpawh nise, SAGY hi tha tak kan kalpui a, mipui ten an hlawkpui ngei theih hi a duhawm hle a ni.


Date 4.3.2015
-----

August 5, 2015

SOCIAL AUDIT AWMZIA LEH TANGKAINA TE


Kan Prime Minister zahawm tak, Pu Rajiv Gandhi-a khan ‘India rama rethei chhanchhuahna tur scheme pawisa zaa 75 chuan a thlenna tur a thleng lo a ni’ a ti thin a. Mirethei khaichhuahna tura schemes chi hrang hrangte chu a nihna ang taka kalpuina tur leh mipuiten neitu rilru pua phur taka an thawh ve theihna turin Social Audit hi neih a ngai a. Sum leh pai bo thlau awm lo tur leh a hmanna tur dik taka kalpui a nihna turin Social Audit neih a tul a. Amaherawh chu, Social Audit hi mi diklohna hai chhuah tum ngawr ngawrna hmanrua a tan hman tur ani lova, thil kal diklo siamthat tumna rilru leh a tha zawng a mipui te kaihhruaina hmanrua atana hman tur ani.

Mizo ten Social Audit kan hmelhriat tanna chu kan rama Ni za inhlawhna kan tih mai, Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005, kum 2006 kumtawpa a lo chhuah tanna khan a ni mai awm e.

Social Audit tih chu “Scheme leh Programme ten thawh a tum ang taka sum leh pai lo kal chu thawh a ni ta reng em tih leh engtiang fakauin nge mipuiin an hlawkpui tih mipui (Beneficiaries) leh a thawktu (Implementing Agency) bakah Sorkar hnathawk (Official) ten a hmun ngeia an endik a, thil felhlel awm te chawpchilh taka an siam fel/tih dik nghalna hi a ni” kan ti thei awm e.

Kum 1950 bawr khan USA leh Europe a ram thenkhat chuan Corporation thenkhatah Social Audit hi an lo kalpui ve thin tawh a. Hnathawktute welfare ngaih pawimawh avangin an thawhchhuah (Production) leh hmanral (Expenditure) te chu a thawktute hmuh leh hriat ngei turin Hnathawktu pawl aiawh nen Company lam hotute tangrual chuan an sum leh pai chevel an endik ho thin a. A thawktuten Company-ah rinna an nghahna atan leh tul lova sum leh pai bothlau awm thei nasa takin a veng niin an hria a. An zawngchhang hle nghe nghe a ni.

India rama Social Audit concept tak rawn buaipui hmasatute chu Rajasthan-a Mazdoor Kisan Sangathan (MKSS) te hi an niawm a. An ni hian 1990 bawr vel khan Drought Relief Programme- chu mipui fuih phurin an enpui thin a. Thil diklo engemaw zat pawh an hmuchhuakin, an siamtha nghe nghe a ni. Kum 2005-a Right to Information Act a lo chhuah khan Information te chu an dil chhuak a, mipuiin an chanvo an chang tak tak em tih a huhova endikna ‘Jansunwai’ hun an hmang thin a. Sorkar sum tihchingpen nasa takin a veng a, a hmu tur dik takin tanpuina an dawn phah a ni. Hetiang deuh hian Andra Pradesh-ah pawh MKSS leh Department of Rural Development (DoRD), Andhra Pradesh hnuaia Strategy and Performance Innovation Unit (SPIU) ten National Food For Work (NFFP) hnuaia hnathawh te chu an endik a ni.

Kum 2005-a National Rural Employment Guarantee Act a lo chhuah khan Section 23 leh 24 behchhanin Social Audit chungchangah Schedule II-ah kum khatah Social Audit vawi 2 tal neih ngei tur anih thu a rawn tarlang a. Hemi Section behchhan hian Central sorkar chuan ‘the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Audit of Scheme Rules, 2011’ an rawn siam ta a, hetiang hian kalpui a nit a nghe nghe a ni.

Ministry of Rural Development hnuaia Centrally Sponsored scheme dang, Indira Awaas Yajona (IAY)-ah te, National Social Assistance Programme (NSAP) –ah te, Rural Livelihood Mission (NRLM)/Ajeevika Frame-works ah te pawh hian Social Audit chungchang tarlan a niin, tih ngei tur zingah a rawn telh a. Tin, Integrated Watershed Management Programme (IWMP) ah te, Ministry of Human Resource atanga Central Scheme - Mid Day Meal leh Ministry of Urban Development hnuaia JNURM hnuaia hmalakna hrang hrangah te pawh hian Social Audit pawimawhna tarlan niin, Guideline hran tihchhuah a ni a. Mizoram Sorkar Flagship Programme pawimawh tak mai, New Land Use Policy (NLUP) ah pawh hian Social Audit chungchang tarlan a ni.

SOCIAL AUDIT AWMZIA :
= Audit tih thumal hi endik, ennawn, thlirlet ti te pawhin a sawi fiah theih ang. Audit dan hi chi hrang hrang a awm a, chungte chu : Government/Institutional Audit – Sorkar emaw, Pawl/Organization in anmahni huangchhunga an inendik te, People Audit – mipui emaw, pawl hovin emaw, thil endik tul nia an hriat, anmahni thua an endik ve ngawt thin te leh Social Audit te hi a ni a. Social Audit tih awmzia chu scheme leh programme te a chhawrtu mipui te awm lai leh an tel venna ngeia vantlang emaw pawlho in emaw scheme leh programme an endik hi a ni a, hna thawh quality endik te, pawisa pekchhuah zat te, mihring chhawr zat leh hmanrua hman zat endik te pawh a huam vek a ni. Social Audit danglamna chu mipui, a hlawkna teltu, a thawktu leh sorkar lam atanga action la thei nghal an awm kim vek hi a ni a. Social Audit-ah chuan Sawrkar lam a hotu ten Social Audit kalpui anih ngei nana tan lakna hi a ni.

SOCIAL AUDIT TUM TLANGPUI TE :
Ø    Langtlang leh mitin hriata thup awm lova Scheme kalpui anih theihna tura mipui te hnena hrilhriat leh mipuite rawnkhawm.
Ø    Scheme leh programme hnuaia hnathawh te chu mipui te rintlaka kalpui anih theihna tura hmalak.
Ø    Scheme kalpuina-ah mipui vantlang an tel tam theihna turin leh tha leh zung an thawh ve theihna turin.
Ø    Mipuiin an dikna chanvo an hriat theihna turin;
Ø    Chak zawk leh chhawrnaawm zawka scheme kalpui anih theihna turin;
Ø    Thil tidik lotu chu tidiklo ngai tawh lo tura hrem anih theihna atan;
Ø    Thil diklo awm thei veng turin.

SOCIAL AUDIT NEIH A TANGKAINA ;
Ø   Mipuiin Scheme leh Prorgamme kalphung an hriat phah
Ø   Mipui ten neitu rilru an put phah
Ø   Pawisa sanction in a thawh tur ang takin a thawh phah
Ø   Hnathawh a tiawlsam
Ø   Engkim langtlang taka thiltihna anih avangin inrintawnna a thlen
Ø   Nasa takin thil dik lo awm thei a veng
Ø   Thil tidiklotu chu hremna a pe thin
Ø   Thil diklo a man chhuak.



SOCIAL AUDITOR TE FIMKHUR TULNA :
1.        Engtikawng mahin politics inrawlhtir tur ani lova, sorkar lam officer te pawhin diklo takin pressure an pe tur ani lo. Social Audit thianghlimna kha vawn nun reng tur ani.
2.        Sorkar lam leh Social Audit team te mawphurhna siam chian a, inzahtawn thiam taka kal ho tur ani.
3.        Eng pawl pawh nise Social Auditor te hian an pawl Agenda/Motto leh an mimal ngaihdan Social Audit process ah hian an telh thiang lo.
4.        Social Auditor chu thlei bik neilo mi a ni tur ani. Audit kalpui lai leh report ziah laiin mimal duh zawng leh duh loh zawng te tihlan thian ani lova, thudik tak an ziak mai tur ani.
5.        Sakhua, chi leh eizawnna kawngah inthlei bikna a awm tur a ni lo.
6.        Khaw thenkhat-ah tha vak lova kalpui anihin a finfiahna nen a awmna lai dik tak report tur ani, report ah hian finfiahna(proof) a ngai zel ani.
7.        Mi tlem te zawhna zawh a thutlukna siam mai loh tur ani a, hna thawktu dang te nen zau zawk sawi hova a thutlukna siam chauh tur ani.

Radio Talk on 8.7.2015

------------

July 21, 2013

VILLAGE EMPLOYMENT COUNCIL


A tum : Sorkar laipui chuan India rama thingtlang miretheih te khaichhuahna atan chhungkaw tin hnenah an dam khawchhuahna tura pawimawh ei leh in an hmuh ve theihna turin an duh phawt chuan sorkar kumkhat chhungin Ni Za tal thiam thil zir belh ngai chuang lova inhlawhna siam sak a tum a. Lo neih lama thar chhuah tipung tur leh Pathian thilsiam khuarel thil tichereu lo leh siamtha leh tura hmalak kawnga Mirethei te tana inhlawhna siam sak hi a tum bulpui ber chu a ni. He ruahmanna hi mirethei te chanvo (Right) anih zia leh tumahin an namnul sak theih lohna turin India rama Rorelna sang ber, Parliament chuan August 23, 2005 khan “Dan” ni turin a lo pass ta a, he Dan hi Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005 tih a ni.

Mizoram sorkar chuan Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005 tihhlawhtlin kawngah 2009 khan ‘Mizoram Rural Employment Guarantee Schemes, 2009’ a duang a. Chuta tarlan anih dan ang chuan khawtinah Village Employment Council (VEC) awm turin leh Block level-ah Block Employment Council (BEC) leh District level-ah District Employment Council (DEC) awm turin a Scheme Para 7-ah hian tarlan a ni.

Mizoram-ah hian Part – 9 of the Constitution of India (Panchayati Raj) kalpui a ni rih lova, 6th Schedule anga enkawl kan la ni. 6th Schedule hnuaia Village Council hi din a nihphungah ram hmasawnna hna thawk tura duan a ni lova, Dan hmanga tualchhung roreltu (Police administration ?) tur an ni. Mipui hmasawnna hna (Welfare programme/scheme) siam a, enkawl a, tihlawhtling tura duan an ni lo. Amaherawh chu, tunlai khawvel thang zelah, hengte pawh hi khawih tel tir an lo ni ta a. Khawtina mipui thlan roreltu (Village Council) kan neih te hi an nghet mawh em em mai a. Kan Dan hman mekah hian sorkarin a nawm a maka awlsam tea thiah theih an nihna lai a awm a. A bik takin, Autonomous District Councils kan neih ho hnuaia Village Councils te phei chuan pawngsual an tawk zing malh malh hle a ni. Thingtlang hmasawnna tura ruahmanna eng engemaw ten a sukuk phah fo thin.

Chutiang thil a thlen fo avang chuan, sorkar chuan khawtinah Mahatma Gandhi NREGS tluang taka kalpui anih theihna turin Village Employment Council (VEC) hi din tulin a hre ta a. VEC hnuaiah hi chuan Ni Za inhlawhna pawh tluang taka kalpui theih anih a beisei awm a ni. Tin, VC hi in awm zat atanga member awm thei Village Council (Election) Rule ina a tih anga thlan an ni a. VEC ah hi chuan member 4 velin an pun belh dawn a, transparency leh accountability a awm thei dawn a ni. VEC din anih atangin, Village Council ten an lo khawih mai thin kha a tawp tawh a. VEC hi Ni Za inhlawhna bik chauh khawih tura duan a niin, Village Administration-ah an inrawlh tura ngaih a ni lo. Chutiang chiah chuan, Village Council hi Ni Za inhlawhna kawngah thuk taka inrawlh tura ngaih a ni lem lova, an lo tih ve tur chu khawchung inenkawlna kawngah, tha zawka thurawn pek leh a kawng lo sahkuak sak deuh chauh hi a ni. Village Council hi Implementing Agency a ni lo.

Anihna takah chuan, Mahatma Gandhi NREGS hian V/C a hre lova, VEC erawh chu a hria ti ila kan tisual awm love. VEC chu Mahatma Gandhi NREGS khawih tur liau liauva Mizoram sorkar hnuaiah Rural Development Department-in a din a ni a. V/C te erawh hi chu Mizoram sorkar hnuaia Local Administration Department ten Dan hrang hmanga an din a ni. V/C te thiltih diklo hi Rural Development Department hian a hrem thei lova, a hrem theitu chu Local Administration Department a ni a. Chutiang bawkin, VEC te hrem theitu chu Local Administration Department nilovin, Rural Development Department chauh an ni.  VEC leh V/C hi a hrang a ni tih hriat tur a ni. Kaih kawp theih a ni lo. Amaherawh chu, V.C.P leh Secretary te hi Vantlang rorel inkhawm (Gram Sabha) a thlan ngai tawh kher lova VEC Chairman leh Secretary an nih nghalsa bakah V/C member dang te pawh VEC Executive member nisa anih avangin chuti lutuk chuan an hrang thei lo. VC member kha midangin an belh mai dawn chauh a ni.

Thlang theitu : Village Employment Council hi thil la awm ngai lo a niin, a thar hlaka din ngai thil a ni a. Chuvang, mipuiin kumtin thlan chhuah thin tur a ni.(Para 7.A(8) of the Schemes). VEC hi chhungkaw hotu ber leh a dawttu an ni mai a. VEC chuan hruaitu (Executive member) a neih a ngai a, chung te chu kumtin mipuiin a thlan a an thlan chhuah a ngai a ni.

A thlang theitu chu, chumi khuaa cheng nghet (V.C Roll a chuang ti deuh kher teh ang !) Chhungkaw tin atanga chhungkaw hotu ber mipa leh hmeichhia chauhvin inthlannaah hian Vote an nei thei ang (Para 7.A(2) of the Schemes). Mi zawng zawngin Vote an nei thei lo tih hriat tur.

Thlan theih te : VEC Hruaitu thlan danah hian tute hi nge thlan theih tih a tichiang lova; mahse, Para 7.A(3) ah hian ‘Gram Sabha’ thuneihna ang tih anih avangin, State danga Gram Sabha nihphungah, khawchhunga cheng nghet, kum 18 tling chin chu Gram Sabha member an nih fo thin avangin thlan theih an nih hmel. Para 7.A(5) of the Schemes-ah hian Village Council President dinglai chu Chairman ni nghal tur leh V/C Secretary chu Secretary ni nghal turin leh V/C Member dang pawh thlan lova member ni nghal sa tura a tih avangin VEC member an ni nghal a. An ni bakah hian Hruaitu tur dang mi 4 (pa li) thlan chhuah tur an ni a, an zinga pakhat tal chu hmeichhia an ni tur a ni.

Chu khuaa cheng ngei, kum 18 tling chin, V/C members ni sa tih loh chu thlan chhuah theih vek an ni a. V/C member te hi Office Bearer-ah thlan theih loh anih thu a tarlang tawh lo.

Inthlan hun : Mizoram Rural Employment Guarantee (Amendment) Scheme, 2010 Para 7.A(8)-ah VEC term hi kumkhat anih thu leh kum chhiarna atan Financial year hman tur anih thu tarlan a ni a. Hemi awmzia chu kumtin March - April thlaah inthlanna neih tur niin a lang.

Inthlan dan : Inthlan dan tur chipchiar taka tarlanna a awm hran lova. Amaherawh chu tih dan phung awmsa kan nei a. Chu chu hetiang hi a ni.
  1. Programme Officer/District Programme Coordinator atangin inthlanna buatsaih tur anih thu hriattir lawk thin tur a ni a.
  2. Village Council dinglai emaw, Village Employment Council dinglai emaw ten inthlanna hi tur hmun leh hma vel an lo buaipui ang a, mipui an lo ko khawm ang.
  3. P.O in emaw a aiawha a mi tirhin emaw inthlanna hi a buatsaih ang a.
  4. Inthlang tura kal, chhungkhat hotu ber 2 chuahvin Vote an nei thei tur a ni a.
  5. Voice Vote emaw, Secret Ballot hmanga thlan emaw theih niin a lang a. Amaherawh chu, Secret Ballot hmanga Vote hi thlak ngei theih nise a tha zawk.
  6. Mi 3 (pathum) thlan chhuah tur a ni a. Kohhran upa inthlana inthlan mai emaw, mi 1 (pakhat) zel thlana tum 3 (thum) emaw thlanin a tih theih ve ve anga, an zinga mi 1 (pakhat) tal hi hmeichhia a awm a ngai a. Chuvangin, inthlannaah Vote hmu sang mi 3 (pa thum) zingah hmeichhia an tel loh chuan Vote hmu sang mipa 2 (pahnih) lak hnuah hmeichhe zinga Vote hmu tam ber kha tlinga puan mai tur a ni. Mi 3 (pa thum) thlan chhuah zinga hmeichhia vek thlan an nih chuan a lawmawmah ngaih tur a ni.  
  7. Mipui thlan chhuah mi 3 te leh Village Council dinglai Member zawng zawng thukhawm chuan Office Bearer tur an thlang chhuak leh tur a ni a.
  8. Mipui thlan mi 4 (Pa li) te leh V/C member dinglai zawng atang chuan Vice Chairman, Asst. Secretary, Treasurer leh Finance Secretary te hi thlan chhuah leh tur an ni a, an zinga pakhat tal ni Hmeichhia an nih a ngai.
  9. V/C dissolved lai anih a, Care taker VCP dah anih loh chuan mipuiin mi 4 an thlan chhuah atanga Vice Chairman khan Chairman hna a khawih zui nghal a ngaih hmel.
  10. Thlan chhuah te hi inthlan atanga ni 15 chhung ngeiin chanvo an insiam fel se a tha.

Thlan tur te : Para 7.A(4)-ah hian Office Bearers tur a tarlang a. Chungte chu Chairman, Vice Chairman, Secretary, Assistant Secretary, Treasurer leh Finance Secretary te an ni a. Chairman leh Secretary te hi thlan ngai lova, V/C dinglaia mite chu nisaa ngaih tur atih avangin, post dang zawng chu mipui thlan chhuah te emaw, V/C member nilai ten emaw an luah thei tihna a ni.

Charge inhlan : A danah hian charge inhlan hun hi a tarlang lova. Mahse, tihdan phungah Inthlanna buatsaih anih atanga ni 15 chhung ngeiin chanvo insiamfel theih nise, insiam felna chu Programme Officer-ah thawn nise a tha ang e. Charge inhlan hma hi anmahni leh mipuite tan a tha a ni.

Hruaitu hluiten charge an hlan duh loh chuan Programme Officer in Dan hmangin a chhuh lui thei.

Hruaitu dinhmun : Chairman hi pawl hruaitu ber niin, a hming putu tak pawh a ni, a hnuaia power and function kan han tarlan te hi a mawhphurhna a ni. Office dawr leh thildangah mawhphurtu a ni. Pawl thurel kaihhruaitu a ni a. Chairman awm lohvin Vice Chairman hian mawh a phur ang a, V/C inthlak avanga Chairman ban anih chuan mawhphurhna a la nghal a ni.

Secretary hi pawl thurel ziaktu, bawhzuitu leh record vawngtu tur a ni a. Operational Guideline, 2013 Chapter 10.2.1 ah hian Village level-a Record vawn tur hi thil chi hrang 14 zet a awm. Heng te hi VEC Secretary in VLAA puihna hmanga thawh vek tur a ni. Assistant Secretary chuan Secretary chu a pui ang a, Secretary remchan loh emaw, awm loh emaw chuan Asst. Secretary hian mawhphurhna a la ang.

Treasurer hi pawisa kawltu tur a ni a. Mahatma Gandhi NREGS sum reng reng chu Treasurer in a kawl tur a ni. Material component emaw Wages emaw, Treasurer kawl tur a ni. Fin. Secretary hi sum leh pai ziak feltu tur, Treasurer nena inkawp tlat tur an ni a. Pawisa hmuhna leh hmanna reng reng kim leh fel taka chhinchhiahtu tur a ni.

Mahatma Gandhi NREGS sum leh pai te hi Social Audit Directorate, sorkarin tunhnai lawka a dinin an Audit thin dawn a. Social Auditor te te hi Controller of Accountant General (CAG) pawmpui an ni. Chuvang, Mahatma Gandhi NREGS sum hi fir taka vawn tur a ni a, Sorkarin Financial Audit a tih huna buai lohna atan fel taka vawn tur a ni a. Tihsual chuan hremna na zawk tawh theihna a ni. Tin, kan hriatreng tur chu VEC Chairman hian Committee thu lo chuan sum kawl theihna emaw, ama duhthua hman emaw theihna a nei lo. Tin, Chairman emaw, Secretary emaw kherin Mahatma Gandhi NREGS sum hi a lak kher a tulna a awm hran lova, Office Bearers zinga tu pawhin sum leh pai te chu Committee thu angin an la thei a ni.

Pawisa hmuhna leh hmanna te hi Receipt mumal tak nena kawl tur a ni a, pawisa hman chhuahna te pawh Government Financial Rule kalha hman theih a ni lo. Chuti lo chu dik leh fel taka hmang emaw intih lai hian awlsam tea inawh mai theihna a ni.  

Power and function : Mizoram Rural Employment Schemes, 2009 Para 7-ah hian Village Employment Council hian Mahatma Gandhi NREG Act, 2005 leh Operation Guideline ina ‘Panchayati Raj’ emaw ‘Local Government’ tih emaw a sawina apiang chu VEC tih anga ngaih tur anih thu a sawi a. Chuvangin, VEC thuneihna hi a hranpaa tarlan tul ni pawhin a lang lova. Amaherawh chu, kan hriat kim loh takin Act leh Operational Guideline bakah Mizoram-in Rules a sawi hrang hrang te atangin hetiang hian lo khaikhawm dawn ta ila :-
1.            Job Card dilna lo dawn leh pek tlak leh pek tlak loh lo thliar fel.
2.            Programme Officer (P.O) hnena thlen hnuah an rawn pek anga Job Card pek chhuah.
3.            Kumtin October thla chawhma lama Vantlang Rorel inkhawm (Gram Sabha) koh thin leh kumthar atana Permissible works huamchhung atanga an khaw mamawh tur thliar fel a, Annual Action Plan (AAP) duan.
4.            Vantlang rorel inkhawm (Gram Sabha) thu chhuak anga P.O hnena AAP thehluh.
5.            Inhlawh duh tur te hming lo ziah luh a, P.O hnena thlen.
6.            Dan ina a sawi ang a, ni khatah darkar 9 inhlawh tir ngei ngei emaw, thekka (Pek khen) hmanga ni khata darkar 9 chhunga an thawh zawh awm tawk tur siam sak.
7.            Inhlawh duh dilna rawn thlentu te inhlawhna lo pek leh Ni 15 chhung ngeia inhlawhna pek theih anih loh chuan a rang thei ang bera Programme Officer hnena thlen.
8.            Inhlawhna tur lo chhuak ngaihven a, a lo chhuah veleh AAP thehluh tawh sa anga mipui inhlawh tir.
9.            An khawchhunga Vigilance and Monitoring Committee (VMC) te nen mipui hnathawh chu a tha tawk em tih en ho.
10.         VMC ten Completion Certificate an pek hnuah Programme Officer hnena zawh tawh thu thlen.
11.         Mipui inhlawhna chu Bank/Post office kal tlanga lak tur anih avangin, hlawhfa ten an hlawh an lak dan enpui.(Note : Khaw thenkhatah, mipui inhlawhna sum, Dak in emaw, Bank atangin emaw VEC ten lo lak chhuah a, lo sem ve mai ching an awm thin a. Hei hi tih loh a tha zawk. Dak leh Bank tih tur a ni a, a thawktute tlawmngaih chhuaha lo puih chu tha viau mahse, engemaw harsatna tawh thut thilah mahni buai lohna tura buaina tawh theih thil a ni)
12.         Lehkhabu leh thil danga ziah fel ngai ziah fel.
13.         Report ngai leh tul te hotu sang lama thlen.
14.         Complaint to dawnsawn leh a theih chin china lo chinfel sak, theih loh chuan District Redressal Forum-ah thlen emaw mahni bialtu Ombudsmen hnenah emaw thlen.
15.         Social Audit nei tura mipui te tihphur leh buaipui.
16.         Audit hmachhawn tura inbuatsaih.
17.         Mipui te hnena hmalakna leh hnathawh puanzar.
18.         Training tura koh an nih anga kal thin.
19.         V/C leh NGO dang te nena thawh ho tlang a, khaw hmasawnna tur ngaihtuah.
20.         Sorkarin ti tura an tih apiang tih.

A chunga kan han tarlan te hi a tlangpui chauh a ni a, chiang zawka hre duh tan Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005 (with latest amendment) Section 2(g); 7(3)(a); 16; 17; 23(5); Schedule I & II te bakah, Operational Guideline, 2013 Chapter I; Para 2.1, 2.6,2.7; Chapter 3 – 10, 12.1 & 12.7; Chapter 13 – 17 & 18 te hi en theih a ni. Hetah hian chiang takin an hnathawh tur leh tih dan tur tarlan a ni a, heng bakah hian Mizoram Rules & Schemes ho-ah hian tarlan a ni a; mahse, chung te chu a chunga en tura kan tih te behchhana siam deuh vek a ni.

Approval : VEC atana thlan chhuah te reng reng chu Mizoram Scheme, 2009 Para 7.A(3) sawi angin District Programme Coordinator in a pawmpuina (Approval) a pek a ngai.

Dissolution : Village Employment Council term hi kum khat(1) anih thu kan tarlang tawh a, an term pawh Financial year zel anih thu Para 7.A (8) ah hian tarlan a ni a. Hruaitu thar thlan an nih loh pawhin an term a tawp chuan an bang zel tura he Dan sawi ang hi chuan an ni.

Hun laklawh-ah Member zinga bang an awm anih chuan Gram Sabha in a bang ta aiawh tur chu a thlang tha leh mai tur niawm tak a ni.


---------------------------