Search This Blog
February 19, 2017
ZEMABAWK HMASAWN NAN
November 3-7, 2009 chhung khan Guwahati lamah ‘District Planning’ chungchang zir turin kan hotute nen kan kal a. Kan thil zir chu a tha hle mai a; mahse, kan vengin kan hlawkpui theih dan tur hlir a ni ka ngaihtuah !?!
Zemabawk mipui 53% vel hi Lonei
mi leh chutiang lama innghata eizawng kan ni a. Kan ramah lo neih tur kan nei
tawh lo a. Mi ram, hla zawk hawhtin chhungkaw tam tak chuan ei kan zawng mek a
ni.
Kan thlai thar tam zawk hi
Inrinni Bazara zawrh tur, kumkhat thlai a ni tlangpui a. Kumhlun thlai chin kan
uar lo viau. A uar chhun pawhin a puitling dawn chauhva kan hralh zel !
Chutichung chuan kan sim chuang hlei lova. Hah takin, hlawk lo fein kumtin, Tuirial,
Airfield, Muthi leh Zokhawsang ramah kan inphur zel rih a. A vanduaithlak ti
dawn ila, a dang kan hre chuang si lo.
Kan eizawnna tam ber hi hlawk
zawk leh kumhlun zawka tih dan kan zawn thuai loh chuan reilote-ah kutdawh tur
kan tam viau ang.
Chutiang laka kan him tlan
theihna atan rawtna hmasa atan chuan MAIMAW PANGANG VULH hi a thain a rinawm. A
thatna te :
1)
Mizoram-a a hralhna leh inzirtirna hmun awmchhun
chu kan vengah a awm.
2)
Kg. khat man a to avangin mi pakhatin hla tak atang
pawhin cheng tam tak man a phur thei.
3)
A kumhlun
4)
Chhungkua-in a thawh theih
5)
Khawvelah demand a sang
6)
Environment tan a tha
7)
A thar hma
8)
Natna dangin a tibuai tlem
9)
Zemabawk ramin a ngeihin, a tha duh
10)
Kum khatah vawi 4 lai pawh a thar thei
Hetiang khawpa hlawk zawk tur
tunah rih hi chuan rawtna dang a ziaktu hian a hre rih lo.
Kum thar atang chuan bul tan teh
ang u. NREGS te hi Maimaw Pangang huan thlawh nan hmang ila, Theihmu tiak chu
Sericulture Deptt. lamin min pe thei turah ngai ila. Tin, IWDP(Hariyali)
hnuaiah tanpuina tur sum a awm thei a, NLUP hnuaiah Trade atan thlang hlawm
bawk ila. Hawh u, Zemabawk hian hmingthanpui kumhlun tur eizawnna nghet I nei
tawh teh ang u.
(Note : A ziaktu hian Maimaw
Pangang Vulh dan kimchang a hre lo. Hei aia hlawk zawk eizawnna tha tur hria
chuan han rawt teh u)
December 18, 2016
July 11, 2016
KUM 2022 HMAA CHENNA TUR IN SAK
Sorkar laipui chuan India rama chenna tur neilo chhungkaw Vaibelchhe 10 vel zet tan kum 2022
ral hma ngeia chenna tur In an neih theihna turin “Housing for All Mission 2022” hnuaiah
Khawpui chhungah chhungkaw vaibelchhe 2 leh Thingtlanga cheng chhungkaw vaibelchhe 4
chenna in tur sak tumin hma a la mek a.
He Scheme duan thar hi a thar hlak ni lovin, tunhma lama Housing scheme awm tawh
tuaihnuma, belhchhanna kha a ni. Tunhma khan Khawpui atan Jawahar Nehru National Urban
Renewable Mission hnuaiah sub Component pahnih Basic Service to the Urban Poor (BSUP) leh
Integrated Housing & Slum Development Programme (IHSDP) hnuaiah hmalak a lo ni tawh thin
a. Mizoram-ah chuan IHSDP hnuaiah kum 2012 thleng khan in 1950 sak zawh hman a ni a,
BSUP hnuaiah Aizawl khawpui hmun 4 ah chhawngkaw 1096 chenna in tur sak mek a ni bawk.
Hei bakah hian Rajiv Awas Yajona (RAY) hnuaiah hmalak a ni bawk.
Khawpui chhunga chenna in tur sak sakna scheme hi Pradhan Mantri Awaas Yajona (PMAY) tih
hming a pu ang a, hetah hian tanpui dan tur te chu Group 4 ah then an ni a. (1) Ram lama
hnathawk thin mirethei te in tur Private developer te sak sak tur a ni a, chenna pakhat zel atan Rs.
1 lakh a hman theih; (2) Mi harsa zawk ten an phu tawk chenna in an neih theih nana Loan leh
sorkar tanpuina hmanga sak sak tur a ni a, hetah hian a dawngtu chuan cheng nuai 6 thlengin
6.5% pungin in sakna tur Loan a la thei ang a, kum 15 chhunga rulh zawh tur a ni ; (3) An phu
tawk ang chenna in nei lote hnena sorkar leh Private sector ten an sak sak tur a ni a, Sorkar chuan
In pakhata Rs. 1.5 lakhs zel tanpuina a pe ang a, a bak hi a satute leh in neitute inremna ang a ni
ang; (4) Mimal hnena chenna in tur tanpuina peka in sakah hi chuan a neitu tur chu sorkarin 1.5
lakhs tanpuina a pe ang a, ama’n a chenna in tur a sa thung ang. Chenna tur in pakhat hi 30 sq.
mtr. aia zim lo a ni tur a ni. Hengte hian India rama khawpui 4041 bakah Khawpui lian 500 a
tuam phawt dawn a ni. Khawpui te hi a thang telh telh a, tuna India rama cheng mipuii zaa 32 ni
mek hi kum 2050 ah chuan zaa 50-ah a chhoh theih mai a rinawm.
Thingtlang lama in sakna tur atan chuan Programme hming hi la thlak a ni rih lohva, 1995 atanga
scheme hrang anga ding tawh Indira Awaas Yajona (IAY) kha ka kalpui zel tur niawm tak a ni.
IAY hnuaiah hian tlangrama cheng te tan in sak tanpuina turin cheng 75,000/- zel in pakhatah
pek a ni a. A dawngtu tur hi BPL chhungkua an ni tur a ni a, a theih chuan Hmeichhe hminga
dah tur a ni. A dawngtu tur thlangtu hi Vantlang rorel inkhawm (Gram sabha) an ni a, a dawngtu
ngeiin a sa tur a ni. Kum 30 aia tlem lo daih ngei tura sak tur a niin 20sq. M aia zim lova sak tur
a ni. In-ah chuan meikhu chhuahna tha tak a awm tur a ni a, a thlawnin Electric thlun sak tur a ni
a, Inthiarna tha tak siam bawk tur a ni.
Kum 2014 – 15 chhunga khan rural.nic.in lama tarlan anih danin India ramah in 16.52 lakhs sak
hman a ni a, cheng 25.19 dah a ni a, Mizoramin IAY atan Rs. 455.242 lakhs. a dawng a, hemi
hmang hian In 615 sak a ni a, kumin kum kal lai mekah hian Rs. 305.402 lakhs dawn a ni tawh
bawk.
------
ral hma ngeia chenna tur In an neih theihna turin “Housing for All Mission 2022” hnuaiah
Khawpui chhungah chhungkaw vaibelchhe 2 leh Thingtlanga cheng chhungkaw vaibelchhe 4
chenna in tur sak tumin hma a la mek a.
He Scheme duan thar hi a thar hlak ni lovin, tunhma lama Housing scheme awm tawh
tuaihnuma, belhchhanna kha a ni. Tunhma khan Khawpui atan Jawahar Nehru National Urban
Renewable Mission hnuaiah sub Component pahnih Basic Service to the Urban Poor (BSUP) leh
Integrated Housing & Slum Development Programme (IHSDP) hnuaiah hmalak a lo ni tawh thin
a. Mizoram-ah chuan IHSDP hnuaiah kum 2012 thleng khan in 1950 sak zawh hman a ni a,
BSUP hnuaiah Aizawl khawpui hmun 4 ah chhawngkaw 1096 chenna in tur sak mek a ni bawk.
Hei bakah hian Rajiv Awas Yajona (RAY) hnuaiah hmalak a ni bawk.
Khawpui chhunga chenna in tur sak sakna scheme hi Pradhan Mantri Awaas Yajona (PMAY) tih
hming a pu ang a, hetah hian tanpui dan tur te chu Group 4 ah then an ni a. (1) Ram lama
hnathawk thin mirethei te in tur Private developer te sak sak tur a ni a, chenna pakhat zel atan Rs.
1 lakh a hman theih; (2) Mi harsa zawk ten an phu tawk chenna in an neih theih nana Loan leh
sorkar tanpuina hmanga sak sak tur a ni a, hetah hian a dawngtu chuan cheng nuai 6 thlengin
6.5% pungin in sakna tur Loan a la thei ang a, kum 15 chhunga rulh zawh tur a ni ; (3) An phu
tawk ang chenna in nei lote hnena sorkar leh Private sector ten an sak sak tur a ni a, Sorkar chuan
In pakhata Rs. 1.5 lakhs zel tanpuina a pe ang a, a bak hi a satute leh in neitute inremna ang a ni
ang; (4) Mimal hnena chenna in tur tanpuina peka in sakah hi chuan a neitu tur chu sorkarin 1.5
lakhs tanpuina a pe ang a, ama’n a chenna in tur a sa thung ang. Chenna tur in pakhat hi 30 sq.
mtr. aia zim lo a ni tur a ni. Hengte hian India rama khawpui 4041 bakah Khawpui lian 500 a
tuam phawt dawn a ni. Khawpui te hi a thang telh telh a, tuna India rama cheng mipuii zaa 32 ni
mek hi kum 2050 ah chuan zaa 50-ah a chhoh theih mai a rinawm.
Thingtlang lama in sakna tur atan chuan Programme hming hi la thlak a ni rih lohva, 1995 atanga
scheme hrang anga ding tawh Indira Awaas Yajona (IAY) kha ka kalpui zel tur niawm tak a ni.
IAY hnuaiah hian tlangrama cheng te tan in sak tanpuina turin cheng 75,000/- zel in pakhatah
pek a ni a. A dawngtu tur hi BPL chhungkua an ni tur a ni a, a theih chuan Hmeichhe hminga
dah tur a ni. A dawngtu tur thlangtu hi Vantlang rorel inkhawm (Gram sabha) an ni a, a dawngtu
ngeiin a sa tur a ni. Kum 30 aia tlem lo daih ngei tura sak tur a niin 20sq. M aia zim lova sak tur
a ni. In-ah chuan meikhu chhuahna tha tak a awm tur a ni a, a thlawnin Electric thlun sak tur a ni
a, Inthiarna tha tak siam bawk tur a ni.
Kum 2014 – 15 chhunga khan rural.nic.in lama tarlan anih danin India ramah in 16.52 lakhs sak
hman a ni a, cheng 25.19 dah a ni a, Mizoramin IAY atan Rs. 455.242 lakhs. a dawng a, hemi
hmang hian In 615 sak a ni a, kumin kum kal lai mekah hian Rs. 305.402 lakhs dawn a ni tawh
bawk.
------
August 13, 2015
MODEL VILLAGE (KHAW ENTAWN TUR) SANSAAD ADARS GRAM YOJANA (SAGY)
Kan Prime Minister zahawm tak Pu
Narendra Modi khan ‘ram ropui siam tur
chuan Thingtlang atanga kan tan a ngai a ni..’ a ti a. Pu Mahatma Gandhi
pawh khan ‘Thingtlang khuaten hma an sawn
loh chuan India ram hi a ropui thei tak tak ngai lovang’ a lo ti bawk a.
Hmasawn tur chuan hmasawn tawh sa entawna ke pen a tul a, chutianga entawn tur
khaw siam (Model Village) chu Sansaad
Adarsh Gram Yajona(SAGY) an tih
chu a ni.
‘Model Village” hi 18th
Century laia Landowners leh Industrialist hoten an hnathawhna tur bul hnaiah
din an intihmuh a. Khawvelah hian ziaka hmuh theih chinah Modern Model Village hmasa ber nia ngaih chu Nuneham Courtenay khua
niin, England a Oxford khaw bul lawka awm a ni a, 1764 khan Courtenay
chhungkuain Industry Model Village atan an lo din tawh a.
‘Hmasawnna’ (Development) kan han
tih mai hi ‘thil inthlakthleng (change)’ leh ‘thil thang (growth)’ ten an siam
a ni a. ‘Change’ ringawt emaw ‘Growth’ ringawt emaw hian Development a thlen
thei lo. An pahniha an kal rual a ngai a ni.
Ram inrelbawlhnaah hian Hmasawnna
thlen theitu thil pathum a awm a. Chungte chu Mipui, Sorkar Hnathawk leh Sorkar
te hi an ni a. Sorkar tha nge pawimawh mipui tha tihah hian inhnial theih tak a
niawm e. Ngaihdan tlanglawnah chuan
Sorkar tha chuan a hnathawkte hmangin mipui a hruai tha tura ngaih a ni a.
Mahse, India rama Model Village kan neih hote hi en ila, Sorkar tha aimahin Mipui
tha hian kawngro a su zawk a ang.
SAGY hian mipui ten ram
hmasawnna tura tha an thawh kawngah a theih chin chinah sorkar lo tan ve a tum
a. Sorkar lo tan vena lai tur Thingtlang khua te chu kum 2016 chhung ngeiin kan
M.P leh M.L.A ten an bial theuhvah tanin, kum 3 hnuah chuan khaw 2 aia tam khuh
chhuah theih beisei a ni.
SAGY hian khuaa cheng
mipuite hriselna te, faina te, thianghlimna te, thing hlim tur phun belh te leh
mipuite inngeih tlang taka khawsak theih te hi a ngai pawimawh a. Chung thil thlentir
tur chuan mipuite tha thawh leh sorkar tanpuina awm theih te sawrkhawm
(converge) a tum a ni. India hnampa, Pu Mahatma Gandhi an ‘Gram Swaraj’(khawtin
mahni kea dinga, intodelh) a sawi fo thin kha hlenchhuahna tur a ni a; chungte
chu Mahni hnam chawisanna te, Hnam hmangaihna te, midangte nena inzahtawna
khawsak ho te, mahni inrintawkna neih te, khawtlang hmasawnna ruhrel siam te,
nitina kan khawsakna tura pawimawh thil hrang hrang thawk chhuak a neih te hi a
ni.
Report hriat theih chinah, India
ramah hian Lok Sabha M.P 543 kan nei mek a, chung zinga mi 483 te chuan an Model
Village tur khua an thlang tawh a, mi 60 erawh chuan an la thlang fel
lo. West Bengal hian MP 42 an nei a, chung zinga M.P 39 chuan an la thlang fel lo.
Anni bakah hian N.Delhi hian hian MP 7 an nei a, an la thlang lo vek a, a chhan
chu Village an neih loh vang a nih hmel ! Andra Pradesh M.P 25 zinga M.P 3
pawhin an la thlanglo.
Rajya Sabha ah hian M.P hi
Nominated member mi 12 tiamin, mi 246 kan nei a, chung zinga mi 71 zet chuan an
la thlang lova. An zingah West Bengal hian MP 7 neiin an zavaiin an la thlang
lo vek a, N.E hovah chuan Nagaland hian MP 1 an nei naa, an la thlang lo ve tlat.
Mahni biala Thingtlang khaw awmlohnaah chuan an bial nilova mi an thlang tur a
ni a; mahni pianna khua thlan loh bawk tur a ni.
Tarlan fo tawh angin Mizoram ah
hian kan M.P zahawm tak ten Khawlailung leh Chhiahtlang khua te chu Model
Village atan an thlang a. Mizoram hi India ramah chuan SAGY
Guideline in a sawi anga titha ber pawl niin, Baseline survey nei zo hmasa ber
kan ni a. Heta tana thawktu State lama kan hotute leh District lama kan hotute
an fakawm tak zet a ni.
India rama SAGY Nodal Ministry chu
Ministry of Rural Development a ni a, Mizoramah chuan Rural Development
Department chu Nodal Department a ni.
SAGY kalpuina turah hian Prime
Minister duhdan angin Centrally Sponsored Schemes (CSS) 31 te chu converge pui
tur a ni a. Heng bakah hian sorkar laipui chuan State sorkar hotute chu an
State Schemes neih te chu SAGY puanna khua te duhsak bik turin
a hriattir bawk a ni.
Model Village han tih
hian tute emaw hi chuan Step rem te, Lungrem te, hall tha neih te, Field tha
neih te, In tha tak tak ding khup tur te, hun reilotea Intodelh vek tur leh thildang
eng engemaw kan mitthla nghal mai thin a ni mai thei. Hmun thenkhatah chuan kan
M.L.A zahawm tak te lu tihaiin, Model Village nih inchuhna boruak te
a awm a ni mai thei. Hei hi Model Village awmzia kan hriat chian
loh vang a ni mai thei. India rama kan Model Village ni mek te hi han en
ila :-
1)
Mawlynnong – Asia rama khaw fai bera inchhal,
Chinai leh Meizial bung awmlohna, Meghalaya State a mi te,
2)
Punsari – Modern Wi Fi system, CCTV, AC
Classroom in a thuam khua, NRI hovin an development mek khua, khawlaia Internet
a thlawna hman theihna Gujarat state a mi te
3)
Hiware Bazar – Vantlang rorel inkhawm in
thutlukna an siam hmanga an V/C ten khawtlang an kaihhruai avanga khaw hmasawn
ta, Maharastra state a mi te,
4)
Dhainai – Khaw inlungrual leh pawnlam atanga
tanpuina tlem dawnga Solar Power system hmanga an khua tieng a,
energy-independent inti ngam khua, Bihar a mi te,
5)
Chappar – Haryana thingtlang khaw pakhat, mipa
aia hmeichhe punna san tial tialna hmun te,
6)
Kokrebellur – Sava te khawpui an tih mai,
Karnataka khuaa Sava Humhalh khua te
7)
Ballia – Uttar Pradesh thingtlang khuaa Tui in
tlak tawh loh tifaia an chhawr tangkaina hmun te
8)
Pothanikkad – Ziak leh chhiar thiam vekna khua
Kerala state a mi te leh a dang dang.
9)
Raligan Siddhi – khuarel thilsiam vawnghima, kum
25 lai mai ecosystem vawnghim tura beihna khua, khaw intodelh, Maharastra state
a mite hi kan tarlan duh tlem te zing a mi a ni.
A chunga kan tarlan tak ang hian
State danga an Model Village neih mek te hi han en ila, tupa ngaihdan emaw chuan
a ropui falua lo mai thei. Amaherawhchu, hetiang ni tura an khawtlang
tangrualin an beihna te hriatsak chuan thil ropui tak a ni a, harsa takin
hetiang ni tur hian inpekna nen an bei a ni tih hriatpui chuan an ngaihsanawm
hle a ni.
Khaw pakhat emaw, mi pakhat emaw
hian thil zawng zawng a nei kim vek thei lova. A neih chu a hman/chhawr tangkai
thiam a, midang tana chhawr tangkai tura a inpekna kha a ropui a, hlutsak fo
tur a ni a. Hnahlan leh a chhehvelah chuan Grape
a tha duh, an ching a, mi tam takin eizawn nan an hmang a. Model Village a ni a.
Chutiang bawkin, Sihphir chu Iskut-ah an hausa a, mi tam takin eizawn nan an
hmang a, Iskut Model Village a ni mai a ni.
Model Village nih hi thil
harsa tak, a remhria leh inpe tan erawh chuan thil harsa lo tak anih theih a
ni. Khawtin hi Model Village kan ni thei vek a, kan inhre lo palh thei a;
chumi zawn chhuah chu mi thiam bik ten Participatory Rural Appraisal (PRA)
hmangin Model Village tura puan khuaah an neihpui mek a, heta tang hian
an khuaa hmasawnna tura an mamawh ber an hmuchhuak theih dawn a ni.
Mizoram bik atana a hlawhchham theihna tur :-
1)
Model Village nih kan tum dan a dik lo :
Thil pakhat, kan tih than leh kan hmelhriat sa hmanga hmasawn kan tum tur a
ni a. Tun dinhmuna Model Village nih kan tum dan chu engkim hnianghnara chen vek
kan tum emaw tih mai tur a ni. Zial zu awmlohna Model Village te, Naupang
sikul kal vekna Model Village te, Nungcha Humhalhna Model Village leh a dang te hi nih tum hmasa ila chumi kan
nih hnuah a dangah kan pakai leh zel thei ang.
2)
Mipui
rilru sukthlek tam zawk hi a dik lo : Dawn tumna rilru pu kan tam a, SAGY
in a tum chu Dawn lam nilovin, pek chhuah lam a ni. Chuvangin, Mizoram a khaw
tam tak hi chuan an hlawhchhampui thei ang.
3)
Kan
hruaitute min hrilh dan a dik lo : SAGY hi Yojana (scheme) tih hming a
put avang hian a hranpa Scheme pawisa lo kal mai tur anga ngaih theihin mipuite
zirtir an ni fo thin. A hranpaa Fund lo kal tur nilovin, Central leh State
Schemes te hmanga tanghova hmalakna tur a ni. Chutiang a awm mai lohnaah chuan
MP/MLA ten an Fund chu bul tan nan an thehchhuah thin tur a ni.
4)
Coordination
a awm tha thei lo : Convergence (schemes hrang hranga fund lo kal te tih
tur chin inbithliah sak a, hmalak ho) tur a ni a. Thil harsa tak a ni.
Department hrang hrangin pawisa hman dan tur kaihhruaina hranpa an nei vek a.
Scheme thenkhat chu kum 2-3 kalta pawisa hman dan tur tihfel vek tawh te an ni
a, hmalak a harsa hle ang. Hetiang deuhva Scheme pakhat chu kum 5 vel kalta
khan Ministry of Rural Development (MoRD) khuan Bharat Nirman Volunteers (BNV)
a din tawh a; duhthusamin kan hlawhtlinpui lo.
5)
Kan PRI
system in a zir lo : India ram hmun tam zawkah chuan thuneihna inkhaidiat
chhawng 4 an awm a, Village, Block, District leh State. Mizoramah chuan Village
atangin State-ah kan direct tawp mai a, hei hian Planning &
Implementation–ah nasa takin hmasawnna tur a ti khailak a ni. A hming maia din
nilo, sorkar Scheme leh Programme te District level-a lo enkawltu tur District
Planning Committee/Board hi kan neih a hun tawh a ni. Decentralization of Power
a awm loh chuan Top down method hi Democracy ramah chuan hmasawnna tura karfung
pawimawh ber a ni tawh lo. Tin, Khawpui leh Thingtlang inawpna fumfe tak kan
kalpui a hun tawh hle a ni. Entirna atan – SAGY hnuaia Self Help Group din tur
leh a awmsa chawinung tur hian Chhiahtlang khuaah hian National Rural
Livelihood Mission (NRLM) hi kalpui theih a ni lo, a chhan chu Chhiahtlang khua
hi Serchhip Town Area a ni a, Census Town Area ni mahse, Town Administration
kalpui a ni leh chuang si lo. A buai ta nuaih a ni. SAGY-ah hian District
Planning a ngai pawimawh nasa hle si a.
6)
Pawisa a
awm lo : SAGY hnuaia Model Village bultanna tur hian a
hranpaa pawisa dah a awm hran lova, Scheme hrang hranga pawisa pawtkhawm tura
tih a ni a. Tun dinhmunah Scheme hrang hranga pawisa te hi pawhkhawm tur chu
sawi loh, thawktute hlawh pawh mumala inpek hleih theih a ni rih si lo. Tih tur
(time line) tam tak a tuk a, chungte chu pawisa tel lova tih theih chu tlem te
lek a ni a. Vanneithlak takin State Institute of Rural Development (SIRD)
Mizoram chuan Capacity building atan Rs. 6.25 lakhs a dawng hlauhva. Serchhip
D.C leh Project Director, DRDA ten thahnem ngai takin an staff te an chhawr
tangkai thiam a, kalpui hram hram a ni rih mai niin a lang. kan M.P leh MLA ten
an fund an thawh theih lova, Central Sorkarin sum emaw a rawn pek loh chuan
kalpui zel hleih theih a niin a rinawm loh.
Hlawhchham lo tura rawtna :-
1)
Model Village kan tumna tur hrechiang ila, Model
Village la thlang lo kan MLA zahawm tak tak pawhin mipui zirtir uar ila. Bial
chhunga khaw hlawhtling sa emaw, hlawhtling awlsam tur sa deuh enin thlang ila, chumi chu kan Model hun hunah khaw
dangah pakai chauh ila.
2)
Mipui sukthlek diklo siamtha turin capacity
building lam uar nise. Pawisa tam hi hmasawnna bulthut a nilo tih mipui kan
inzir tam a pawimawh a. A bik takin, miretheite tihmasawn tur chuan pawisa pek
aiin ngaihsak a, zawimuanga ke pen dan zirtir hi hna pawimawh hmasa ber a ni
tih kan inhrilhhriat tam a pawimawh.
3)
Media chhawr tangkai thiam a pawimawh. Tunlai
sanah Media Power hi hman thiam a tha hle mai. Chumi tur chuan man tlawm zawk,
tha si hmanga thuthar thehdarh uar turin sorkarin tan la se.
4)
State level Empowered Committee, Chief Secretary
zahawm tak kaihhruaina hnuaiah hian OSD pakhat (Under Secretary aia hniam lo)
dah nise, chu chuan R.D Secretariat nen in thlunzawm reng se, Department hrang
hrang be kual zung zung thin se.
5)
Finance Commission leh Administrative Reform
Commission lamin rawtna an lo neih fo thin tawh angin, a tak taka thawk tur
District Planning Boar/Committee din nise. Board Chairman hi Elected ngei ni
thei se, Secretary atan Project Director, DRDA te hi Chief Executive Officer
anga designated a, DRDA office hi office atan rin chhunzawm ni ta mai se, senso
tlem tein thil kalpui theih anih hmel.
6)
Thingtlang leh Khawpui Inawpna fumfe tak kan din
a hun hle mai. Scheme thenkhat, khawpui chhung khuh remlo, khawpui inawpna
scheme lamin a khuh leh chuan siloh an awm nual thei dawn a. Chuvangin, ngaih
pawimawh theih nise.
7)
Kan MP/MLA zahawm tak ten an Fund tlem azawng
chu sihchhuah theih se. Chutih rualin Doner leh NEC lamah emaw NABARD lamah
emaw hian Preparatory phase a fund hmuh dan tur hi zawn theih nise.
Rawtna
tha zawk leh pawmawm zawk tam tak a awm thei ang a, duh tawk dawn mai ila.
Engpawh nise, SAGY hi tha tak kan kalpui a, mipui ten an hlawkpui ngei theih hi
a duhawm hle a ni.
Date 4.3.2015
-----
August 5, 2015
SOCIAL AUDIT AWMZIA LEH TANGKAINA TE
Kan Prime Minister zahawm
tak, Pu Rajiv Gandhi-a khan ‘India rama
rethei chhanchhuahna tur scheme pawisa zaa 75 chuan a thlenna tur a thleng lo a
ni’ a ti thin a. Mirethei khaichhuahna tura schemes chi hrang hrangte chu a
nihna ang taka kalpuina tur leh mipuiten neitu rilru pua phur taka an thawh ve
theihna turin Social Audit hi neih a
ngai a. Sum leh pai bo thlau awm lo tur leh a hmanna tur dik taka kalpui a
nihna turin Social Audit neih a tul
a. Amaherawh chu, Social Audit hi mi
diklohna hai chhuah tum ngawr ngawrna hmanrua a tan hman tur ani lova, thil kal
diklo siamthat tumna rilru leh a tha zawng a mipui te kaihhruaina hmanrua atana
hman tur ani.
Mizo ten Social Audit kan hmelhriat tanna chu
kan rama Ni za inhlawhna kan tih mai, Mahatma
Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005, kum 2006 kumtawpa a
lo chhuah tanna khan a ni mai awm e.
Social
Audit tih chu “Scheme
leh Programme ten thawh a tum ang taka sum leh pai lo kal chu thawh a ni ta
reng em tih leh engtiang fakauin nge mipuiin an hlawkpui tih mipui
(Beneficiaries) leh a thawktu (Implementing Agency) bakah Sorkar hnathawk
(Official) ten a hmun ngeia an endik a, thil felhlel awm te chawpchilh taka an
siam fel/tih dik nghalna hi a ni” kan ti thei awm e.
Kum 1950 bawr khan USA leh
Europe a ram thenkhat chuan Corporation thenkhatah Social Audit hi an lo kalpui
ve thin tawh a. Hnathawktute welfare ngaih pawimawh avangin an thawhchhuah (Production)
leh hmanral (Expenditure) te chu a thawktute hmuh leh hriat ngei turin
Hnathawktu pawl aiawh nen Company lam hotute tangrual chuan an sum leh pai
chevel an endik ho thin a. A thawktuten Company-ah rinna an nghahna atan leh
tul lova sum leh pai bothlau awm thei nasa takin a veng niin an hria a. An
zawngchhang hle nghe nghe a ni.
India rama Social Audit concept tak rawn
buaipui hmasatute chu Rajasthan-a Mazdoor Kisan Sangathan (MKSS) te hi an niawm
a. An ni hian 1990 bawr vel khan Drought Relief Programme- chu mipui fuih
phurin an enpui thin a. Thil diklo engemaw zat pawh an hmuchhuakin, an siamtha
nghe nghe a ni. Kum 2005-a Right to Information Act a lo chhuah khan
Information te chu an dil chhuak a, mipuiin an chanvo an chang tak tak em tih a
huhova endikna ‘Jansunwai’ hun an hmang thin a. Sorkar sum tihchingpen nasa
takin a veng a, a hmu tur dik takin tanpuina an dawn phah a ni. Hetiang deuh
hian Andra Pradesh-ah pawh MKSS leh Department
of Rural Development (DoRD), Andhra Pradesh hnuaia Strategy and Performance
Innovation Unit (SPIU) ten National Food For Work (NFFP) hnuaia hnathawh te chu
an endik a ni.
Kum
2005-a National Rural Employment Guarantee Act a lo chhuah khan Section 23 leh
24 behchhanin Social Audit
chungchangah Schedule II-ah kum khatah Social
Audit vawi 2 tal neih ngei tur anih thu a rawn tarlang a. Hemi Section
behchhan hian Central sorkar chuan ‘the
Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Audit of Scheme Rules, 2011’
an rawn siam ta a, hetiang hian kalpui a nit a nghe nghe a ni.
Ministry
of Rural Development hnuaia Centrally Sponsored scheme dang, Indira Awaas
Yajona (IAY)-ah te, National Social Assistance Programme (NSAP) –ah te, Rural
Livelihood Mission (NRLM)/Ajeevika Frame-works ah te pawh hian Social Audit
chungchang tarlan a niin, tih ngei tur zingah a rawn telh a. Tin, Integrated
Watershed Management Programme (IWMP) ah te, Ministry of Human Resource atanga
Central Scheme - Mid Day Meal leh Ministry of Urban Development hnuaia JNURM
hnuaia hmalakna hrang hrangah te pawh hian Social Audit pawimawhna tarlan niin,
Guideline hran tihchhuah a ni a. Mizoram Sorkar Flagship Programme pawimawh tak
mai, New Land Use Policy (NLUP) ah pawh hian Social Audit chungchang tarlan a
ni.
SOCIAL
AUDIT AWMZIA :
= Audit tih thumal hi endik, ennawn, thlirlet ti te pawhin a sawi
fiah theih ang. Audit dan hi chi hrang hrang a awm a, chungte chu : Government/Institutional Audit – Sorkar
emaw, Pawl/Organization in anmahni huangchhunga an inendik te, People Audit – mipui emaw, pawl hovin
emaw, thil endik tul nia an hriat, anmahni thua an endik ve ngawt thin te leh Social Audit te hi a ni a. Social Audit tih awmzia chu scheme leh programme te a chhawrtu mipui te
awm lai leh an tel venna ngeia vantlang emaw pawlho in emaw scheme leh
programme an endik hi a ni a, hna thawh quality endik te, pawisa pekchhuah
zat te, mihring chhawr zat leh hmanrua hman zat endik te pawh a huam vek a ni. Social Audit danglamna chu mipui, a
hlawkna teltu, a thawktu leh sorkar lam atanga action la thei nghal an awm kim
vek hi a ni a. Social Audit-ah chuan
Sawrkar lam a hotu ten Social Audit
kalpui anih ngei nana tan lakna hi a ni.
SOCIAL
AUDIT TUM TLANGPUI TE :
Ø Langtlang
leh mitin hriata thup awm lova Scheme kalpui anih theihna tura mipui te hnena
hrilhriat leh mipuite rawnkhawm.
Ø Scheme
leh programme hnuaia hnathawh te chu mipui te rintlaka kalpui anih theihna tura
hmalak.
Ø Scheme
kalpuina-ah mipui vantlang an tel tam theihna turin leh tha leh zung an thawh
ve theihna turin.
Ø Mipuiin
an dikna chanvo an hriat theihna turin;
Ø Chak
zawk leh chhawrnaawm zawka scheme kalpui anih theihna turin;
Ø Thil
tidik lotu chu tidiklo ngai tawh lo tura hrem anih theihna atan;
Ø Thil
diklo awm thei veng turin.
SOCIAL
AUDIT NEIH A TANGKAINA ;
Ø Mipuiin
Scheme leh Prorgamme kalphung an hriat phah
Ø Mipui
ten neitu rilru an put phah
Ø Pawisa
sanction in a thawh tur ang takin a thawh phah
Ø Hnathawh
a tiawlsam
Ø Engkim
langtlang taka thiltihna anih avangin inrintawnna a thlen
Ø Nasa
takin thil dik lo awm thei a veng
Ø Thil
tidiklotu chu hremna a pe thin
Ø Thil
diklo a man chhuak.
SOCIAL
AUDITOR TE FIMKHUR TULNA :
1.
Engtikawng mahin politics inrawlhtir tur ani
lova, sorkar lam officer te pawhin diklo takin pressure an pe tur ani lo. Social Audit thianghlimna kha vawn nun reng
tur ani.
2.
Sorkar lam leh Social Audit team te mawphurhna siam chian a, inzahtawn thiam taka
kal ho tur ani.
3.
Eng pawl pawh nise Social Auditor te hian an pawl Agenda/Motto leh an mimal ngaihdan Social Audit process ah hian an telh
thiang lo.
4.
Social
Auditor chu thlei bik neilo mi a ni tur ani. Audit kalpui lai
leh report ziah laiin mimal duh zawng leh duh loh zawng te tihlan thian ani
lova, thudik tak an ziak mai tur ani.
5.
Sakhua, chi leh eizawnna kawngah inthlei
bikna a awm tur a ni lo.
6.
Khaw thenkhat-ah tha vak lova kalpui anihin a
finfiahna nen a awmna lai dik tak report tur ani, report ah hian
finfiahna(proof) a ngai zel ani.
7.
Mi tlem te zawhna zawh a thutlukna siam
mai loh tur ani a, hna thawktu dang te nen zau zawk sawi hova a thutlukna siam
chauh tur ani.
Radio Talk on 8.7.2015
------------
Subscribe to:
Posts (Atom)